Cơ chế tạo lập – hoán đổi ETF là gì? Cách tạo và hủy chứng chỉ quỹ

Với cổ phiếu, số lượng lưu hành là cố định trong ngắn hạn. Nếu nhiều người muốn mua, giá bị đẩy lên và không có gì kéo nó về. ETF có một cơ chế ngăn điều đó.

Các công ty chứng khoán được uỷ quyền, gọi là thành viên lập quỹ, có quyền tạo mới chứng chỉ quỹ ETF theo lô lớn. Họ mua đúng rổ chứng khoán mà chỉ số quy định, giao rổ đó cho quỹ, và nhận về chứng chỉ quỹ ETF mới. Quá trình ngược lại cũng được: trả lại chứng chỉ quỹ ETF để nhận về rổ chứng khoán.

Vì sao cơ chế này giữ giá đúng

Giả sử ETF đang được mua nhiều và giá trên sàn bị đẩy lên cao hơn giá trị rổ tài sản. Thành viên lập quỹ thấy cơ hội: họ mua rổ chứng khoán ở giá thị trường, tạo chứng chỉ quỹ ETF mới, rồi bán ra sàn ở mức giá đang cao. Nguồn cung tăng lên và giá được kéo về gần giá trị thật.

Nếu ETF bị bán mạnh và giá xuống thấp hơn giá trị rổ, quy trình đảo ngược: mua ETF rẻ trên sàn, đổi lại lấy rổ chứng khoán, bán rổ đó ra. Lực mua này đẩy giá ETF lên lại.

Điều này có ý nghĩa gì với bạn

Bạn không bao giờ tham gia trực tiếp vào quy trình này — nó dành cho tổ chức và thực hiện theo lô rất lớn. Nhưng nó giải thích hai điều thực tế: vì sao ETF thanh khoản tốt thường có giá rất gần giá trị rổ tài sản, và vì sao một ETF ít được các thành viên lập quỹ hoạt động tích cực lại dễ có chênh lệch giá lớn hơn.

Thành viên lập quỹ là ai?

Thành viên lập quỹ là các công ty chứng khoán hoặc tổ chức được công ty quản lý quỹ chỉ định để thực hiện giao dịch hoán đổi trực tiếp với quỹ. Chỉ nhóm này mới được tạo mới hoặc hủy chứng chỉ quỹ; nhà đầu tư cá nhân giao dịch với nhau trên sàn thứ cấp và không tham gia cơ chế này.

Tạo và hủy diễn ra như thế nào?

Khi giá ETF trên sàn cao hơn iNAV, thành viên lập quỹ mua rổ cổ phiếu thành phần, nộp vào quỹ để nhận một lô chứng chỉ quỹ mới rồi bán ra sàn, hưởng phần chênh lệch; cung tăng kéo giá về gần giá trị rổ. Khi giá thấp hơn iNAV, họ làm ngược lại: mua chứng chỉ quỹ trên sàn, nộp lại cho quỹ để nhận rổ cổ phiếu và bán cổ phiếu. Giao dịch hoán đổi thực hiện theo lô lớn, thường tính bằng hàng trăm nghìn chứng chỉ quỹ, theo quy định trong điều lệ và bản cáo bạch của từng quỹ.

Cơ chế này ảnh hưởng gì tới phí và thuế của quỹ?

Vì thành viên lập quỹ hoán đổi bằng rổ cổ phiếu thay vì tiền mặt, quỹ ETF hiếm khi phải tự bán cổ phiếu để trả tiền cho người rút, nên chi phí giao dịch bên trong quỹ và lãi vốn phải hiện thực hoá đều thấp hơn quỹ mở. Đây là một trong những lý do TER của ETF thường thấp hơn quỹ chủ động, bên cạnh việc không cần đội ngũ chọn cổ phiếu. Tại Việt Nam, giao dịch hoán đổi thực hiện theo lô lớn do điều lệ quỹ quy định và chỉ diễn ra giữa quỹ và thành viên lập quỹ; nhà đầu tư cá nhân không tham gia và không cần làm gì.

Điều nhà đầu tư nên theo dõi là kết quả của cơ chế: khoảng cách giữa giá thị trường và iNAV. Khi khoảng cách này rộng bất thường trong nhiều phiên, tức cơ chế tạo lập – hoán đổi đang gặp trở ngại, thường vì cổ phiếu trong rổ hết room ngoại hoặc bị hạn chế giao dịch. Ba quỹ ETF của Dragon Capital và số liệu NAV, quy mô cập nhật hằng ngày xem tại trang Quỹ ETF Dragon Capital.