3 điểm nổi bật

• Thay vì chạy theo đám đông, việc đầu tư định kỳ giúp giúp loại bỏ cảm xúc, tận dụng sức mạnh của việc đầu tư đều đặn để mua được nhiều hơn khi giá thấp và duy trì kế hoạch dài hạn.

• Tránh bẫy chốt lời sớm mã tốt và gồng lỗ mã kém bằng cách đầu tư qua quỹ mở để danh mục được quản lý chuyên nghiệp và giữ vững kỷ luật.

• Hiệu ứng thông tin gần nhất khiến nhà đầu tư dễ hoảng loạn khi thị trường điều chỉnh mà quên mất bức tranh tăng trưởng dài hạn. Để thành công, cần tự động hóa đầu tư, giảm tần suất theo dõi bảng điện và kiên trì với kế hoạch đã lập.

Khi thị trường điều chỉnh, câu hỏi quen thuộc lại xuất hiện: mua hay bán? Trong bài Kiên trì là chiến lược, chúng tôi đã phân tích 75 trường hợp đầu tư định kỳ qua ba cuộc khủng hoảng lớn của thị trường Việt Nam. Kết quả cho thấy trong các giai đoạn đầu tư từ hai năm trở lên, chiến lược đầu tư định kỳ qua quỹ mở có xu hướng cho kết quả tích cực trong đa số các kịch bản quan sát được, bất kể bắt đầu tháng nào.

Nhưng nếu đơn giản như vậy, tại sao phần lớn nhà đầu tư cá nhân vẫn không làm được? Câu trả lời không nằm ở thị trường. Nó nằm ở cách chúng ta phản ứng với thị trường.

Bối cảnh thị trường Việt Nam

Tính đến cuối năm 2025, thị trường chứng khoán Việt Nam có hơn 11,8 triệu tài khoản, tương đương khoảng 11% dân số. Trong Báo cáo điểm lại tháng 8/2024 của Ngân hàng Thế giới, nhận định rằng sự chi phối của nhà đầu tư cá nhân với hành vi đám đông và tầm nhìn ngắn hạn, là một trong những yếu tố khiến thị trường Việt Nam thuộc dạng biến động nhất khu vực.

Khi phân tích dữ liệu dòng tiền, dư nợ cho vay ký quỹ, và số tài khoản mở mới qua nhiều chu kỳ, chúng tôi nhận thấy ba xu hướng hành vi có tính lặp lại. Đây không phải lỗi cá nhân, mà là cách con người phản ứng với sự không chắc chắn. Nhưng nhận diện chúng là bước đầu tiên để cải thiện kết quả đầu tư dài hạn.

1. ĐÁM ĐÔNG THƯỜNG ĐẾN MUỘN

Theo số liệu tài khoản chứng khoán mở mới hằng tháng do Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) thống kê, khi đặt chuỗi dữ liệu này cạnh diễn biến VN-Index từ năm 2019 đến nay, một xu hướng khá rõ ràng xuất hiện.

Số tài khoản mở mới đạt đỉnh cao nhất lịch sử đúng giai đoạn VN-Index ở vùng 1.400–1.500 điểm, tức nửa cuối năm 2021 đến đầu năm 2022. Khi thị trường giảm khoảng 40% trong tám tháng tiếp theo, lượng mở mới cũng giảm theo. Và khi thị trường hồi phục, lượng mở mới tăng trở lại. Năm 2024, thị trường ghi nhận thêm khoảng hai triệu tài khoản mới. Năm 2025, con số này tiếp tục tăng lên gần 2,6 triệu tài khoản, đưa tổng số lên hơn 11,8 triệu, trong bối cảnh VN-Index tăng hơn 40% và lập đỉnh lịch sử 1.784 điểm.

Nói cách khác, trong phần lớn các chu kỳ quan sát được, nhà đầu tư cá nhân không dẫn dắt xu hướng, mà họ chạy theo xu hướng. Dòng tiền có xu hướng đến sau khi thị trường đã tăng, và rút đi sau khi đã giảm.

Dữ liệu dòng tiền năm 2024 cho thấy điều tương tự ở cấp độ chi tiết hơn. Theo thống kê của FiinTrade, nhà đầu tư cá nhân mua ròng hơn 77.700 tỷ đồng trên sàn HoSE trong năm 2024. Giai đoạn mua ròng đỉnh điểm rơi vào tháng 5–6, khi VN-Index tiếp cận vùng 1.280–1.300 điểm, tức là vùng đỉnh ngắn hạn của năm. Tuy nhiên, phần lớn nhà đầu tư cá nhân vẫn không thể vượt qua mức tăng của chỉ số chung trong năm đó, dù VN-Index tăng hơn 12%.

Trong tài chính hành vi, xu hướng này được gọi là hành vi bầy đàn, tức xu hướng ra quyết định dựa trên hành động của người xung quanh thay vì phân tích độc lập. Ở thị trường có hơn 80% giao dịch đến từ cá nhân, hành vi bầy đàn có thể tạo ra vòng lặp tự củng cố khi nhiều người mua khiến giá tăng, giá tăng xác nhận quyết định mua, dẫn đến nhiều người mua thêm cho đến khi dòng tiền mới cạn kiệt và vòng lặp đảo chiều.

Dữ liệu trong bài Kiên trì là chiến lược cho thấy rằng thời điểm bắt đầu đầu tư không quan trọng bằng tính đều đặn. Hành vi bầy đàn khiến nhà đầu tư thường làm ngược lại, chỉ bắt đầu khi thấy người khác đã có lãi, và dừng khi thấy người khác đang thua lỗ.

Đầu tư định kỳ qua quỹ mở giúp gì?

Khi nhà đầu tư thiết lập lệnh đầu tư định kỳ tự động qua quỹ mở, quyết định "mua hay chờ" không còn phụ thuộc vào tâm lý đám đông. Số tiền được đầu tư đều đặn mỗi tháng, bất kể thị trường đang tăng hay giảm, loại bỏ chính xác điểm mà hành vi bầy đàn thường can thiệp.

 2. BÁN CỔ PHIẾU TỐT, GIỮ CỔ PHIẾU XẤU

Đây là xu hướng mà hầu hết nhà đầu tư nhận ra ở chính mình, dù không phải lúc nào cũng thừa nhận.

Hãy hình dung hai cổ phiếu mua cùng một thời điểm. Cổ phiếu A tăng 20% — nhà đầu tư bán ngay, "chốt chắc ăn". Cổ phiếu B giảm 30% — nhà đầu tư giữ lại, chờ "về bờ". Một năm sau, mã A tiếp tục tăng thêm 40%, trong khi mã B vẫn nằm ở vùng giá thấp. Danh mục lúc này nghiêng hoàn toàn về phía mã kém chất lượng, vì mã tốt đã bị loại khỏi danh mục từ sớm.

Gốc rễ của xu hướng này nằm ở một đặc tính rất cơ bản của tâm lý con người là nỗi đau mất mát thường mạnh gấp khoảng hai lần niềm vui từ lợi nhuận tương đương. Khi nhìn vào một cổ phiếu đang lãi 20%, cảm giác "nếu không chốt bây giờ, lợi nhuận có thể mất" thắng cảm giác "nếu giữ tiếp, lợi nhuận có thể tăng thêm." Và khi nhìn vào cổ phiếu đang lỗ 30%, cảm giác "chưa bán thì chưa lỗ" mạnh hơn lý trí "nên cắt lỗ để bảo toàn vốn."

Đây không phải yếu đuối. Đây là cách bộ não được thiết kế qua hàng triệu năm tiến hóa để bảo vệ nguồn lực. Nhưng trên thị trường tài chính, bản năng này thường dẫn đến kết quả không tối ưu khi mà nhà đầu tư liên tục loại bỏ những cổ phiếu tốt nhất ra khỏi danh mục và giữ lại những mã tệ nhất.

Xu hướng "bán lãi giữ lỗ" cũng là lý do nhiều người dừng đầu tư định kỳ giữa chừng. Khi tài khoản hiển thị mức lỗ trong ngắn hạn, bản năng bảo toàn kích hoạt — mặc dù dữ liệu trong bài Kiên trì là chiến lược cho thấy chính những tháng tài khoản "đỏ" thường là lúc chiến lược đầu tư định kỳ tạo ra lợi thế lớn nhất, vì nhà đầu tư đang mua được nhiều chứng chỉ quỹ hơn ở mức giá thấp hơn.

Đầu tư qua quỹ giúp gì?

Khi đầu tư qua quỹ mở, nhà đầu tư không trực tiếp ra quyết định mua/bán từng mã cổ phiếu, và do đó không rơi vào bẫy "chốt lãi sớm, giữ lỗ lâu" ở cấp độ từng mã. Quyết định phân bổ danh mục, cân đối lại khi cần thiết, và kỷ luật đầu tư được thực hiện bởi đội ngũ quản lý chuyên nghiệp theo quy trình nhất quán.

3. HIỆU ỨNG "GẦN NHẤT": ĐỪNG ĐỂ VÀI THÁNG ĐIỀU CHỈNH ĐÁNH CẮP MỤC TIÊU DÀI HẠN

Nếu phần trước nói về cách nhà đầu tư phản ứng với từng mã cổ phiếu, phần này nói về cách họ phản ứng với cả thị trường. Và dữ liệu dư nợ cho vay ký quỹ là minh chứng rõ ràng nhất.

Dư nợ cho vay ký quỹ kể câu chuyện gì?

Dư nợ cho vay ký quỹ phản ánh mức độ sẵn sàng sử dụng đòn bẩy của nhà đầu tư, tức là mức độ tự tin của thị trường. Khi đặt chuỗi dữ liệu này theo quý cạnh VN-Index từ năm 2020 đến nay, chúng ta thấy một câu chuyện có xu hướng lặp lại.

Xu hướng này khá nhất quán qua các chu kỳ quan sát được, tức nhà đầu tư có xu hướng tăng đòn bẩy sau khi thị trường đã tăng, và giảm đòn bẩy sau khi thị trường đã giảm, thường ngược với điều tối ưu trên lý thuyết.

Điều chỉnh ngắn hạn, quên mất xu hướng dài hạn

Trong tài chính hành vi, xu hướng trên gọi là thiên lệch do thông tin gần nhất,  xu hướng đánh giá quá cao những gì vừa xảy ra. Ba tháng thị trường điều chỉnh liên tục có thể tạo ra cảm giác thị trường sẽ điều chỉnh mãi, dù dữ liệu dài hạn cho thấy điều ngược lại. Ba tháng tăng liên tục có thể tạo ra cảm giác "lần này khác," dù mọi chu kỳ đều có điều chỉnh.

Hãy quay lại dữ liệu bài Kiên trì là chiến lược. Trong sự kiện đại dịch năm 2020, những nhà đầu tư bắt đầu đầu tư định kỳ từ ba đến sáu tháng trước đáy, tức là khi tin tức tiêu cực nhất, khi bản năng bảo "đừng mua" lại đạt kết quả cao hơn so với những người bắt đầu đúng tháng đáy. Lý do vì họ đã mua được nhiều chứng chỉ quỹ hơn ở mức giá thấp, sau đó hưởng lợi đầy đủ khi thị trường phục hồi.

Nói cách khác, xu hướng "thiên lệch do thông tin gần nhất" thường thúc giục nhà đầu tư dừng lại đúng lúc có thể nên tiếp tục.

Đầu tư định kỳ qua quỹ giúp gì?

Quỹ mở có khuôn khổ đầu tư dài hạn, được xây dựng để vận hành xuyên suốt các chu kỳ thị trường, không phản ứng theo cảm xúc ngắn hạn. Khi nhà đầu tư đặt lệnh đầu tư định kỳ tự động, họ gắn hành vi của mình vào khuôn khổ dài hạn đó, thay vì để tin tức tuần qua chi phối quyết định.

4. TỪ NHẬN DIỆN ĐẾN HÀNH ĐỘNG

Ba xu hướng về chạy theo đám đông, bán lãi giữ lỗ, hiệu ứng gần nhất,  không phải yếu đuối cá nhân. Bản năng bầy đàn giúp tổ tiên chúng ta sống sót trong đàn. Bản năng bảo toàn giúp bảo vệ nguồn lực quý giá. Bản năng phản ứng nhanh giúp đối phó với nguy hiểm trước mắt. Nhưng trên thị trường tài chính, những bản năng này thường dẫn đến hành vi không tối ưu.

Nếu bạn đang cân nhắc bắt đầu

Đừng chờ thời điểm hoàn hảo, dữ liệu cho thấy thời điểm hoàn hảo thường chỉ nhìn thấy rõ khi nhìn lại. Bắt đầu với một số tiền nhỏ, đều đặn mỗi tháng. Mục tiêu của giai đoạn đầu không phải lợi nhuận, mà là xây dựng thói quen. Khi thói quen đã hình thành, bạn có nền tảng để tăng dần quy mô theo khả năng tài chính.

Nếu bạn đã đầu tư

Hãy tự hỏi rằng bạn có đang để cảm xúc ngắn hạn chi phối kế hoạch dài hạn không? Nếu bạn đã dừng đầu tư định kỳ vì thị trường giảm, hoặc đang cân nhắc tăng mạnh vì thị trường đang tăng, đó có thể là dấu hiệu của các xu hướng hành vi mà bài viết này mô tả. Đọc lại kế hoạch ban đầu của bạn. Nếu mục tiêu và hoàn cảnh chưa thay đổi, kế hoạch cũng không nên thay đổi.

Đặt hành vi trong bức tranh lớn hơn

Cần lưu ý rằng hành vi chỉ là một lớp trong bức tranh đầu tư. Trước khi nghĩ về các lỗi tư duy, nhà đầu tư cần trả lời các câu hỏi nền tảng gồm mục tiêu tài chính là gì, thời gian đầu tư bao lâu, và mức độ chấp nhận rủi ro ra sao. Phân bổ tài sản phù hợp với hoàn cảnh cá nhân, giữa cổ phiếu, trái phiếu, tiền mặt, và các lớp tài sản khác, thường có tác động đến kết quả dài hạn lớn hơn bất kỳ quyết định mua/bán đơn lẻ nào.

Chiến lược đầu tư định kỳ không phải là phương pháp tối ưu trong mọi điều kiện thị trường. Trong các giai đoạn thị trường tăng mạnh và kéo dài, việc đầu tư một lần toàn bộ số tiền có thể mang lại kết quả cao hơn. Tuy nhiên, đầu tư một lần đòi hỏi nhà đầu tư phải chịu được biến động lớn hơn trong ngắn hạn, và chính tại điểm này, ba xu hướng hành vi ở trên thường can thiệp. Lợi thế chính của đầu tư định kỳ không nằm ở hiệu suất toán học tuyệt đối, mà ở việc nó tạo ra khuôn khổ kỷ luật giúp nhà đầu tư vượt qua các rào cản hành vi.

Chiến lược tốt nhất không phải chiến lược thông minh nhất. Mà là chiến lược phù hợp với hoàn cảnh cá nhân, có thể duy trì trong dài hạn, và giảm thiểu số lần bạn cần ra quyết định dưới áp lực.

Nguồn:

[1] Dữ liệu tài khoản mở mới: Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC), công bố hàng tháng. Dữ liệu cập nhật đến 31/12/2025.

[2] Dữ liệu dư nợ cho vay ký quỹ: Tổng hợp từ báo cáo tài chính công ty chứng khoán, thống kê bởi FiinTrade.

[3] Dữ liệu giao dịch nhà đầu tư cá nhân: FiinTrade, thông qua các nguồn báo chí tài chính.

[4] Nhận định Ngân hàng Thế giới: Báo cáo điểm lại tháng 8/2024.

[5] Hiệu suất quá khứ không đảm bảo hiệu suất tương lai. Nội dung bài viết không cấu thành khuyến nghị đầu tư. Nhà đầu tư nên tham khảo ý kiến tư vấn chuyên môn trước khi đưa ra quyết định.