Thu nhập đã thay đổi, thói quen đầu tư thì chưa

Người Việt ngày nay không chỉ nhận tiền mỗi tháng một lần. Bên cạnh kỳ lương quen thuộc, tiền còn về tài khoản theo các dịp khác nhau: thưởng quý, thưởng tết, hoa hồng bán hàng, tiền công một dự án làm thêm, cổ tức, tiền hoàn từ thẻ tín dụng, thậm chí khoản thu từ việc bán một món đồ không dùng đến. Thế nhưng chỉ có tiền lương là có kế hoạch rõ ràng, còn phần lớn các khoản kia lại không có “lịch đầu tư” nào cả. Chúng nằm yên trong tài khoản thanh toán, chờ chủ nhân “tính sau”.

Vậy với một khoản tiền vừa về tài khoản, nên đầu tư ngay hay chờ một thời điểm "đẹp" hơn? Đây là một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng ít khi được kiểm chứng bằng dữ liệu.

Để tìm câu trả lời, chúng tôi đã phân tích toàn bộ lịch sử giá trị tài sản ròng của quỹ DCDS từ khi thành lập tháng 5 năm 2004 đến tháng 6 năm 2026. Trong suốt giai đoạn ấy, quỹ tăng trưởng bình quân khoảng 12,6% mỗi năm. Nhưng phát hiện đáng giá nhất không nằm ở con số lợi nhuận, mà ở chỗ dữ liệu lần lượt loại bỏ từng sự hiểu lầm quen thuộc.

Chọn đúng ngày mua

Hầu hết chúng ta tin rằng chọn đúng ngày mua sẽ tạo ra khác biệt lớn. Nếu một nhà đầu tư tiên tri, tức tháng nào cũng đoán trúng ngày giá thấp nhất để đầu tư mười triệu đồng vào quỹ DCDS, và duy trì khả năng đó suốt 265 tháng liên tiếp trong hơn 2 thập kỷ. So với một người bình thường cứ mua định kỳ vào ngày đầu mỗi tháng, nhà tiên tri ấy chỉ có tài sản cuối kỳ cao hơn đúng 2,7%.

Ở chiều ngược lại, người đen đủi đến mức tháng nào cũng mua trúng ngày giá cao nhất cũng chỉ kém người đầu tư định kỳ là 3,6%. Toàn bộ trò chơi căng thẳng mang tên “chọn đúng thời điểm” kéo dài hơn hai thập kỷ, hóa ra chỉ đáng giá vài phần trăm. Ngay cả việc mua vào ngày 1, ngày 10 hay ngày 25 hằng tháng cũng chỉ làm kết quả cuối cùng xê dịch dưới 1%.

 Ba nhà đầu tư giả định cùng đầu tư 10 triệu/tháng trong 265 tháng

Khoản phí lớn nhất là thời gian chờ đợi

Nếu khác biệt giữa các ngày mua chỉ ở mức rất nhỏ, điều thực sự quyết định không còn là chọn đúng ngày, mà là giảm thời gian tiền đứng ngoài thị trường. Bởi thị trường có xu hướng tăng trưởng trong dài hạn, phản ánh sự phát triển của doanh nghiệp và của cả nền kinh tế. Vì vậy, mỗi ngày trì hoãn đầu tư đều đồng nghĩa với việc bỏ lỡ một phần cơ hội tăng trưởng đó.

Chúng tôi kiểm tra nhiều thời điểm khác nhau trong suốt 22 năm dữ liệu, giả định tại mỗi thời điểm đều có một khoản tiền nhàn rỗi sẵn sàng để đầu tư. Với mỗi trường hợp, chúng tôi so sánh kết quả giữa việc đầu tư ngay và trì hoãn 3 hoặc 6 tháng, rồi đo giá trị khoản đầu tư sau 3 năm. Kết quả cho thấy, đầu tư ngay mang lại giá trị khoản đầu tư cao hơn trong khoảng 58% trường hợp so với chờ 3 tháng và khoảng 63% trường hợp so với chờ 6 tháng.

Tài chính hành vi gọi hiện tượng này là “tâm lý chia ngăn”, tức chúng ta đối xử với tiền thưởng khác hẳn tiền lương. Tiền lương thường có kế hoạch sử dụng rõ ràng, còn tiền thưởng, tiền hoa hồng hay tiền dự án lại dễ bị xếp vào ngăn “để tính sau”. Chính khoảng thời gian “để tính sau” này mới là nơi chi phí lớn nhất phát sinh.

Thưởng Tết là ví dụ rõ nhất, khi mô phỏng trên hai mươi mốt mùa Tết liên tiếp cho thấy người đem khoản thưởng năm mươi triệu đồng đầu tư ngay trong tháng 2 có tài sản hôm nay cao hơn khoảng 7% so với người “để đó đã” và chỉ xuống tiền sau sáu tháng. Và điều đúng với thưởng Tết cũng đúng với thưởng quý, hoa hồng tháng này, tiền công dự án vừa nghiệm thu hay khoản cổ tức vừa về, vì mỗi khoản tiền nằm chờ đều đang lặng lẽ trả cùng một loại phí.

Đưa mọi khoản tiền nhàn rỗi thành một khoản đầu tư

Sự khác biệt giữa các ngày mua gần như không đáng kể, tiêu chí hợp lý nhất không còn là “chọn ngày của thị trường”, mà là “giảm thời gian tiền đứng ngoài thị trường”. Vì vậy, với một khoản tiền mới phát sinh, ngày tối ưu để đầu tư thường chính là ngày khoản tiền đó sẵn sàng được sử dụng. Tiền lương về, trích một phần đầu tư ngay. Tiền thưởng, tiền hoa hồng, tiền dự án hay tiền hoàn từ thẻ cũng vậy, nên đưa vào đầu tư ngay.

Nguyên tắc này không thay thế việc đầu tư định kỳ hằng tháng, mà chỉ bổ sung cho những khoản thu nhập phát sinh ngoài kỳ lương, vốn ngày càng phổ biến trong đời sống tài chính của nhiều người Việt.

Trong đầu tư dài hạn, ngày quan trọng nhất không phải là ngày thị trường giảm mạnh nhất, cũng không phải là ngày bạn đoán đúng đáy. Đó là ngày một khoản tiền mới xuất hiện trong cuộc sống của bạn và bắt đầu được đưa vào làm việc. Nếu duy trì được nguyên tắc đơn giản ấy trong nhiều năm, chính dòng tiền đều đặn, chứ không phải khả năng dự báo thị trường, sẽ quyết định phần lớn kết quả đầu tư của bạn.

Lưu ý quan trọng: toàn bộ số liệu trong bài dựa trên giá trị tài sản ròng của quỹ DCDS, và chỉ mang tính minh họa cho các quy luật hành vi đầu tư. Kết quả trong quá khứ không bảo đảm cho kết quả tương lai. Đầu tư chứng chỉ quỹ có rủi ro, bao gồm khả năng thua lỗ; nhà đầu tư cần cân nhắc mục tiêu tài chính và khẩu vị rủi ro của mình trước khi quyết định.